(Trong bài này, ma túy “thế hệ mới” được dùng để nói về các chất ma túy mới xuất hiện và những hình thức ngụy trang, phân phối ngày càng khó nhận biết.)

Một gói đồ uống, một sản phẩm được quảng cáo là “thảo mộc thư giãn” hay một đầu hút thuốc lá điện tử có thể che giấu những chất nguy hiểm mà người sử dụng không biết. Ma túy đang xuất hiện dưới nhiều hình thức quen thuộc, được đóng gói bắt mắt và tiếp cận người dùng qua mạng xã hội. Khi thành phần, tên gọi và cách phân phối liên tục thay đổi, việc nhận diện và kiểm soát ma túy cũng trở nên phức tạp hơn; gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với sức khỏe, tinh thần và trật tự xã hội.

1. Ma túy là gì và gây hại như thế nào

Theo pháp luật Việt Nam, ma túy là các chất gây nghiện, chất hướng thần thuộc danh mục do Chính phủ ban hành. Hiểu một cách đơn giản, những chất này có thể làm thay đổi sự tỉnh táo, cảm xúc, suy nghĩ và hành vi; nhiều chất khiến người sử dụng lệ thuộc, khó dừng lại dù biết đang gây hại. Một số chất được sử dụng trong y tế dưới sự kiểm soát chặt chẽ, nhưng điều đó không có nghĩa việc tự ý sử dụng chúng là an toàn.

Tác hại của ma túy phụ thuộc vào loại chất, lượng sử dụng và tình trạng sức khỏe của từng người. Có chất khiến người dùng kích động, hoảng loạn, tim đập nhanh hoặc hồi hộp; có chất gây ngủ sâu, thở chậm, hôn mê và ngừng thở. Khi sản phẩm chứa nhiều chất hoặc bị pha trộn mà người sử dụng không biết, nguy cơ càng khó lường. Ngộ độc nặng có thể xảy ra ngay trong một lần sử dụng, không chỉ ở người đã nghiện lâu năm.

Các tác hại của ma túy

2. Nhận diện các loại ma túy “cổ điển” và “thế hệ mới”

Những loại ma túy được biết đến từ lâu như thuốc phiện, heroin và cần sa thường gắn với hình ảnh nhựa thuốc, bột hoặc lá cây khô. Heroin có thể ở dạng bột trắng, nâu hoặc chất sẫm màu; ma túy “đá” thường gặp dưới dạng tinh thể. Tuy nhiên, màu sắc và hình dạng có thể thay đổi do cách sản xuất hoặc pha trộn, nên các đặc điểm này chỉ có giá trị tham khảo.

Điểm đáng lo ngại hiện nay là sự xuất hiện của nhiều chất mới cùng những cách ngụy trang ngày càng tinh vi. Ma túy có thể bị pha vào tinh dầu thuốc lá điện tử, trộn trong bánh kẹo, đóng gói dưới dạng bột pha nước hoặc tẩm lên thảo mộc. Những tên gọi như “nước vui”, “nước dâu” từng được cơ quan chức năng cảnh báo có thể khiến người tiếp xúc liên tưởng đến đồ uống thông thường hơn là một sản phẩm chứa chất nguy hiểm.

Các mẫu thuốc lá điện tử có chứa ma túy bị cơ quan chức năng phát hiện và tiêu hủy.

Cùng với những thủ đoạn ngụy trang, sự xuất hiện của nhiều chất mới càng khiến ma túy khó nhận diện và kiểm soát. Theo thông tin công bố tháng 8/2026 của Văn phòng Liên Hợp Quốc về Ma túy và Tội phạm (United Nations Office on Drugs and Crime – UNODC), hơn 1500 chất hướng thần mới đã được ghi nhận trên toàn thế giới, đặt ra yêu cầu liên tục cập nhật phương pháp phát hiện và xét nghiệm. Tại Việt Nam, đường dây mua bán tinh dầu chứa Etomidat được Bộ Công an phát hiện cùng tháng là một minh chứng cho nguy cơ ma túy núp bóng thuốc lá điện tử. Chất này được pha vào tinh dầu, phân phối dưới dạng đầu hút qua mạng lưới tiêu thụ trên toàn quốc, khiến người dùng có thể hít phải ma túy mà không hay biết. Các y văn ghi nhận người hít Etomidat qua thuốc lá điện tử bị giảm sản xuất một số hormone thiết yếu, kèm rối loạn sức khỏe cần điều trị.

3. Cách ứng phó với hiểm họa ma túy

Gia đình không nên chờ đến khi nhìn thấy một chất bất thường mới nghĩ đến nguy cơ ma túy, bởi dấu hiệu ban đầu có thể chỉ là những thay đổi khó nhận ra về tâm lý, hành vi và các mối quan hệ:

• Đột nhiên thay đổi tính khí, kích động hoặc bất thường về cảm xúc,
• Giảm tập trung, học tập sa sút,
• Mất ngủ, thu mình, thay đổi nhóm bạn,
• Che giấu việc sử dụng thiết bị hoặc sản phẩm lạ,
• Hay xuất hiện những biểu hiện không giải thích được sau một lần đi chơi hoặc sử dụng một sản phẩm mới.

Những biểu hiện này chưa đủ để kết luận có sử dụng ma túy, nhưng cần được tìm hiểu, đặc biệt nếu xuất hiện sau khi dùng thuốc lá điện tử hoặc thực phẩm/nước uống không rõ thành phần. Nếu người thân xuất hiện kích động dữ dội, hoang tưởng, co giật, đau ngực, khó thở, tím tái, thở chậm, hôn mê hoặc không thể đánh thức, đây là những dấu hiệu nguy hiểm cần liên hệ cơ sở y tế để cấp cứu ngay (số 115).

Trong tình huống nghi ngờ ngộ độc, điều quan trọng nhất là bảo đảm an toàn cho người bệnh và người xung quanh, không để người bệnh tiếp tục sử dụng chất nghi ngờ, đồng thời cung cấp cho nhân viên y tế thông tin trung thực về sản phẩm đã dùng, thời điểm sử dụng và các triệu chứng xuất hiện nếu có thể. Nếu người bệnh kích động, tránh tranh cãi hoặc tự khống chế họ. Không nên tự ý cho người bệnh dùng thuốc, gây nôn hoặc áp dụng các phương pháp “giải độc” truyền miệng khi chưa có hướng dẫn chuyên môn, vì những xử trí không phù hợp có thể làm chậm cấp cứu hoặc khiến tình trạng nặng hơn

Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization – WHO) xem là một vấn đề sức khỏe có thể phòng ngừa, phát hiện, điều trị và quản lý lâu dài, do đó người bệnh cần được tiếp cận các cơ sở y tế và dịch vụ chuyên môn phù hợp thay vì tự cai tại nhà bằng thuốc không rõ nguồn gốc hoặc các phương pháp chưa được kiểm chứng. Trong trường hợp có nguy cơ mất an toàn hoặc liên quan đến chất ma túy bất hợp pháp, gia đình cần chủ động liên hệ cơ quan chức năng địa phương để được hỗ trợ theo quy định. Quan trọng nhất, hãy duy trì kết nối với trẻ em và thanh thiếu niên, bởi căng thẳng học tập, lo âu, trầm cảm, xung đột gia đình hoặc cảm giác cô lập có thể khiến các em tìm đến chất kích thích như một cách tự xoa dịu. Việc lắng nghe, đồng hành và giúp trẻ có kỹ năng từ chối là một hình thức phòng ngừa rất thiết thực.

Công an tuyên truyền phòng, chống ma túy và thuốc lá điện tử cho học sinh tại Hà Nội.

Phòng ngừa ma túy hiệu quả bắt đầu từ kiến thức và sự kết nối chứ không chỉ từ những lời cảnh báo. Mỗi gia đình cần giữ ba nguyên tắc đơn giản: thứ nhất, không thử những chất hoặc sản phẩm không rõ thành phần chỉ vì tò mò. Thứ hai, dạy trẻ nhận diện lời dụ dỗ, biết từ chối và biết tìm người lớn đáng tin cậy khi gặp tình huống nguy cơ. Thứ ba, khi xuất hiện dấu hiệu bất thường, hãy tìm kiếm thông tin từ nguồn chính thống và hỗ trợ y tế thay vì dựa vào tin đồn trên mạng. Đằng sau một sản phẩm có bao bì bắt mắt, một hơi “thử cho biết” hay một cuộc vui tưởng như vô hại có thể là nguy cơ đối với sức khỏe, tính mạng, việc học tập, các mối quan hệ và tương lai của một người trẻ.

Khoa Dược – Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới