Rất nhiều người khi bị ngứa dai dẳng thường nghĩ hoặc được mách: “Chắc bị nhiễm sán chó rồi !”. Nhưng thực chất, đó là cách gọi nhầm hay gặp về bệnh nhiễm giun đũa chó/mèo – chính xác là Bệnh ấu trùng giun đũa chó/mèo – khá phổ biến tại Việt Nam. Trong khi đó, bệnh nhiễm sán chó rất ít gặp. Sự nhầm lẫn này thường do nhiều người (kể cả nhân viên y tế không phải chuyên khoa) chưa phân biệt được sự khác nhau giữa giun đũa chó/mèo và sán chó. Đây là 2 loại ký sinh trùng khác nhau; chúng đều sinh sống trong ruột chó, thải trứng theo phân chó ra đất rồi nhiễm vào người gây 2 bệnh khác nhau !

1. Bệnh ấu trùng giun đũa chó/mèo 

Là bệnh ký sinh trùng lây truyền từ động vật sang người do ấu trùng (dạng giun non chưa trưởng thành) của giun đũa chó (Toxocara canis) hoặc giun đũa mèo (Toxocara cati) gây nên. Bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi với các biểu hiện: ngứa da hoặc ấu trùng di chuyển đào thành các đường hầm nhỏ màu đỏ tươi hoặc đỏ nâu, ngoằn ngoèo lan dần dưới da (xem bài Ấu trùng di chuyển dưới da) hoặc các dạng bệnh nặng hơn ở phổi, mắt, gan và hệ thần kinh của người.

2. Lây nhiễm và gây bệnh

Bệnh không lây từ người sang người. Chó và mèo là “nơi ở chính” của giun đũa chó/mèo (gọi là vật chủ chính). Giun khi trưởng thành sống, đẻ trứng trong ruột chó mèo và thải trứng qua phân chó/mèo ra đất. Sau 2- 4 tuần phôi trong trứng phát triển thành ấu trùng.

Người nuốt phải trứng giun có chứa ấu trùng khi: Tay vọc đất bị bẩn; chơi với chó, mèo;  ăn rau củ, trái cây, thực phẩm, nước uống bị  nhiễm trứng giun đũa chó mèo. Sau khi vào người, ấu trùng thoát ra khỏi vỏ trứng nhưng không thể phát triển thành giun trưởng thành do “người không phải là nơi thích hợp cho ấu trùng ” nên chúng di chuyển đến các nơi trong cơ thể: da, mắt, phổi, gan, não gây bệnh. Vì thế, bệnh có tên là Bệnh ấu trùng giun đũa chó/mèo.  Sau vài tuần, ấu trùng sẽ bị phản ứng viêm của cơ thể người tiêu diệt.

Trẻ em dễ bị bệnh nhất vì hay nghịch đất, cát

3. Triệu chứng bệnh ấu trùng giun đũa chó/mèo 

Đa số bệnh thường nhẹ hoặc không có biểu hiện rõ ràng nên nhiều người bỏ qua.

Các triệu chứng có thể gặp:

• Sốt nhẹ, ho kéo dài.
• Đau bụng, tiêu chảy. Gan to, đau.
• Ngứa da, mẩn đỏ; ấu trùng có thể di chuyển tạo những đường hầm nhỏ, mảnh rộng khoảng 2-3 mm, dài 15-20 mm, màu đỏ hồng hay đỏ nâu, ngoằn ngoèo gồ lên da và lan dần.

Nặng hơn: ấu trùng vào mắt gây mờ mắt, thậm chí mù; vào não gây đau đầu, rối loạn tri giác, co giật.

Ấu trùng giun đũa chó/mèo di chuyển gây bệnh ở da, mắt

4. Xét nghiệm máu và Chẩn đoán hình ảnh

• Bạch cầu ái toan (Eosinophil: EOS) trong máu thường tăng cao
• Huyết thanh chẩn đoán (ELISA): kháng thể kháng giun đũa chó/mèoToxocara spp dương
• Chẩn đoán hình ảnh (Siêu âm bụng, CT Scan, MRI): có thể giúp phát hiện các tổn thương gợi ý do ấu trùng giun đũa chó/mèo gây ra ở mắt, não, gan, phổi.

5. Chẩn đoán

5.1. Trường hợp bệnh nghi ngờ

Là trường hợp có tiếp xúc gần gũi với chó/mèo hoặc các yếu tố nguy cơ và có các triệu chứng sau:

– Ngứa, nổi mẩn;

– Đau đầu, đau bụng, khó tiêu;

– Đau nhức mỏi, tê bì;

– Sốt, thở khò khè;

– Có thể kèm theo một hoặc các triệu chứng sau: Gan to, viêm phổi, đau bụng mãn tính, rối loạn thần kinh khu trú, tổn thương ở mắt, giảm thị lực, tổn thương võng mạc.

5.2. Trường hợp bệnh xác định

Là trường hợp bệnh nghi ngờ và có một trong các xét nghiệm sau:

– Kháng thể kháng giun đũa chó/mèo Toxocara spp bằng ELISA dương

– Bạch cầu ái toan tăng hoặc

– Có tổn thương nghi ngờ trên chẩn đoán hình ảnh.

6. Điều tri

6.1. Nguyên tắc điều trị

Điều trị thuốc đặc hiệu phối hợp với điều trị triệu chứng.

6.2. Điều trị đặc hiệu

Sử dụng một trong các thuốc trị ký sinh trùng: Albendazol, Thiabendazol, Ivermectin

6.3. Điều trị triệu chứng

Tùy theo triệu chứng lâm sàng để chỉ định các thuốc điều trị phù hợp:

– Ngứa, mề đay: sử dụng các thuốc chống dị ứng cho đến khi hết triệu chứng;

– Sốt: thuốc hạ sốt, lau ấm;

– Thuốc hỗ trợ: men vi sinh, vitamin tổng hợp, bổ gan, viên sắt tùy theo triệu chứng.

6.4. Điều trị ngoại khoa (phẫu thuật)

Trrường hợp bệnh ấu trùng di chuyển ở da, mô mềm, ở mắt có thể có chỉ định ngoại khoa.

6.5. Theo dõi sau điều trị

Điều trị cho bệnh nhân tối đa 3 đợt, mỗi đợt cách nhau 1 tháng. Sau mỗi đợt cần đánh giá lại: các triệu chúng, ELISA, công thức máu, chức năng gan thận, nếu cải thiện rõ có thể dừng điều trị. Nếu không thì tiếp tục các đợt 2, 3 với liều lượng tương tự đợt 1. Sau ba đợt điều trị nếu các triệu chứng vẫn không đỡ cần xem lại chẩn đoán, làm thêm hoặc làm lại các xét nghiệm để có hướng chẩn đoán và điều trị khác phù hợp hơn.

7. Phòng bệnh

• Rửa tay sạch bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi chơi với thú cưng hoặc tiếp xúc đất.
• Tẩy giun định kỳ cho chó, mèo (ít nhất 3-4 tháng/lần).
• Dọn phân chó mèo ngay lập tức, không để bừa bãi.
• Rửa sạch rau củ quả trước khi dùng. Tránh dùng các món ăn sống, tái không bảo đảm vệ sinh, an toàn thực phẩm.
• Không cho trẻ nhỏ chơi gần nơi chó, mèo đi vệ sinh.

8. Bệnh nhiễm giun đũa chó/mèo khác với bệnh nhiễm sán chó

Cấu trúc giun đũa chó (Toxocara canis) và Sán chó (Echinococcus granulosus)

Hiểu đúng bệnh nhiễm ấu trùng giun đũa chó/mèo giúp chúng ta tránh nhầm lẫn với bệnh sán chó; phát hiện, điều trị đúng và phòng bệnh hiệu quả. Khi có triệu chứng bất thường – đặc biệt ngứa da kéo dài – người bệnh không nên tự đi xét nghiệm ký sinh trùng. Hãy đến gặp bác sĩ chuyên khoa  Ký sinh trùng – Truyền nhiễm để được thăm khám, tư vấn, chỉ định xét nghiệm phù hợp; điều trị đúng nguyên nhân giúp mau khỏi bệnh và tiết kiệm chi phí. Bệnh có thể phòng ngừa hiệu quả khi chúng ta giữ vệ sinh cá nhân và môi trương tốt; sử dụng thực phẩm an toàn và tẩy giun định kỳ cho thú cưng.

TS.BS. LÊ MẠNH HÙNG