BỆNH VIỆN BỆNH NHIỆT ĐỚI

THÂN THIỆN - AN TOÀN - HIỆU QUẢ

Ấu trùng di chuyển dưới da: Chuyện xảy ra khi ký sinh trùng đi lạc

Ấu trùng di chuyển dưới da (Cutaneous Larva Migrans – CLM) là bệnh nhiễm ký sinh trùng, chủ yếu gây ra bởi sự xâm nhập và di chuyển của ấu trùng các loài giun móc (hookworm) ký sinh trong ruột của động vật (thường là chó, mèo) vào da người.

Ấu trùng là dạng phát triển của giun từ lúc trứng nở ra đến trước khi giun trưởng thành. Các ấu trùng giun lạc chỗ khi vào cơ thể người không thể phát triển thành giun trưởng thành, chúng di chuyển ngẫu nhiên dưới da, gây ra các triệu chứng khó chịu.

Bệnh thường gặp ở người làm vườn hoặc những người tiếp xúc với đất cát ẩm ướt. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hàng triệu trường hợp được ghi nhận hàng năm, chủ yếu ở châu Á, châu Phi và châu Mỹ Latinh. Đây là một bệnh lý tuy không nguy hiểm đến tính mạng nhưng lại gây khó chịu, ngứa ngáy dữ dội, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.

1.Nguyên nhân gây bệnh

Nguyên nhân chính của ấu trùng di chuyển dưới da là do tiếp xúc trực tiếp với đất, cát bị nhiễm phân chó, mèo có chứa trứng giun móc. Các loại giun móc phổ biến gây bệnh ở người bao gồm:

  • Ancylostoma braziliense(giun móc chó, mèo vùng nhiệt đới);
  • Ancylostoma caninum(giun móc chó);
  • Uncinaria stenocephala(giun móc chó, mèo châu Âu).

2. Cơ chế lây nhiễm

Sự lây nhiễm diễn ra theo trình tự sau:

  • Chó, mèo bị nhiễm giun: Thải trứng giun ra môi trường qua phân.
  • Trứng giun nở: Trong điều kiện thuận lợi, trứng nở thành ấu trùng sống trong đất, cát.
  • Tiếp xúc da: Người đi chân trần trên bãi biển, chơi trong vườn cát, hoặc tiếp xúc với đất bị ô nhiễm mà không mang găng tay là những con đường phổ biến để ấu trùng xâm nhập qua da.
  • Di chuyển dưới da: Sau khi xâm nhập, ấu trùng bắt đầu di chuyển qua lớp biểu bì của da, tạo thành các đường ngoằn ngoèo đặc trưng. Tuy nhiên, ấu trùng không thể phát triển thành giun trưởng thành trong cơ thể người vì người không phải là vật chủ chính của chúng, và cuối cùng chúng sẽ chết sau vài tuần hoặc vài tháng.

3. Triệu chứng

Triệu chứng điển hình nhất là sự xuất hiện của các đường hầm ngoằn ngoèo, nổi gờ, có màu đỏ hồng trên da, kèm theo cảm giác ngứa nhiều, đặc biệt là vào ban đêm.

  • Vị trí thường gặp: Bàn chân, bàn tay, mông, đùi, bụng – những vùng da tiếp xúc trực tiếp với đất hoặc cát.
  • Tiến triển: Các đường hầm này thường di chuyển khoảng vài mm đến vài cm mỗi ngày.

4. Biến chứng

Nếu không điều trị, việc gãi nhiều có thể gây trầy xước, dẫn đến nhiễm trùng thứ phát (vi khuẩn, nấm), tạo mủ và sưng tấy. Một số trường hợp hiếm gặp, ấu trùng có thể di chuyển sâu hơn gây ra hội chứng Loeffler (viêm phổi do ấu trùng của giun di chuyển qua phổi trong vòng đời của chúng.

5.Chẩn đoán

Chủ yếu dựa vào việc quan sát các đường hầm đặc trưng trên da và tiền sử tiếp xúc với nguồn lây nhiễm. Xét nghiệm máu với sự gia tăng bạch cầu ái toan (Eosinophils) trong máu và huyết thanh chẩn đoán (thường là ELISA tìm kháng thể IgG) có thể giúp xác định chẩn đoán.

6.Các loại giun khác gây ấu trùng di chuyển dưới da

6.1 Giun lươn (Strongyloides stercoralis): 

Gây ra một hội chứng đặc hiệu gọi là Larva Currens (ấu trùng chạy):

  • Tốc độ: Ấu trùng giun lươn di chuyển cực nhanh dưới da, có thể từ 5 – 10 cm mỗi giờ (trong khi giun móc chỉ di chuyển vài mm đến vài cm mỗi ngày).
  • Vị trí: Thường xuất hiện ở vùng quanh hậu môn, mông, thắt lưng hoặc đùi.
  • Đặc điểm: Gây ra các đường lằn đỏ, nổi mề đay, ngứa dữ dội và thường biến mất nhanh rồi tái xuất hiện ở chỗ khác do chu kỳ tự nhiễm (ấu trùng từ hậu môn chui ngược lại vào da).

Khác với giun móc (thường tự chết sau một thời gian vì lạc chủ), giun lươn có thể sống trong cơ thể người hàng chục năm và gây ra các biến chứng nặng ở nội tạng nếu hệ miễn dịch suy giảm.

6.2 Giun đũa chó/mèo (Toxocara canis/cati):

Mặc dù loại này thường gây hội chứng ấu trùng di chuyển nội tạng (gan, phổi, mắt,…), nhưng trong một số ít trường hợp chúng cũng có thể di chuyển lạc chỗ dưới da gây viêm nhiễm và ngứa.

7.Điều trị

Khi thấy trên da xuất hiện các đường nổi gờ ngoằn ngoèo, có màu đỏ hồng, kèm theo cảm giác ngứa nhiều, bạn nên đến bác sĩ chuyên khoa để được xác định chẩn đoán và điều trị:

  • Thuốc trị giun: dạng uống
  • Điều trị triệu chứng: Thuốc uống, bôi giảm ngứa 
  • Kháng sinh: Nếu có dấu hiệu nhiễm trùng da thứ phát do gãi.

8.Phòng ngừa

8.1 Vệ sinh cá nhân:

  • Rửa tay kỹ bằng xà phòng sau khi chơi với vật nuôi, làm vườn hoặc tiếp xúc với đất.
  • Không đi chân trần trên đất, cát, đặc biệt là ở những khu vực có nhiều chó, mèo đi lại (bãi biển công cộng, công viên, khu vực xây dựng).
  • Mang giày dép khi đi ra ngoài, dùng găng tay khi làm vườn.

8.2 Vệ sinh môi trường:

  • Tẩy giun định kỳ cho chó, mèo 3-4 tháng một lần.
  • Thu dọn phân vật nuôi: Xử lý phân chó, mèo đúng cách, không để chúng thải bừa bãi ra môi trường.
  • Tránh cho chó, mèo phóng uế vào khu vực vui chơi của trẻ em.
  • Khi đi du lịch: Cẩn trọng khi đi dạo trên các bãi biển hoặc khu vực ẩm ướt ở vùng nhiệt đới.

Ấu trùng di chuyển dưới da là một lời nhắc nhở về mối liên hệ giữa sức khỏe con người và môi trường sống của động vật. Bằng cách áp dụng các biện pháp phòng ngừa đơn giản nhưng hiệu quả, chúng ta hoàn toàn có thể tránh được căn bệnh khó chịu này.

 TS.BS. LÊ MẠNH HÙNG